نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قم، قم، ایران.

2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قم، قم، ایران

چکیده

بانک‌ها با هدف جذب سرمایه مردمی، سود علی‌الحساب تضمینی تعیین کرده و پرداخت اضافه سود را به بازدهی اقتصادی بانک منوط دانسته‌اند. از دیدگاه فقهی، دریافت سود در قبال سپردن پول، بدون هیچ­گونه قبول خطر، ربا محسوب شده که حرام شرعی است. فقها دریافت سود علی­الحساب را در صورت بستن عقد شرعی همچون وکالت بانک در سرمایه­گذاری، مضاربه، مشارکت و مانند آنها و در نهایت مصالحه مجاز دانسته­اند. در این تحقیق ضمن بررسی چگونگی این عقود در فعالیت­های بانکی مرتبط با سود، دو مقوله جواز دخالت حکومت در تعیین حداقل سود و بیمه سپرده بانکی مورد بحث بوده که بر مبنای آن­ها می­توان تعیین و تضمین سود علی‌الحساب را دارای توجیه شرعی دانست. با توجه به پذیرش بیمه در قالب عقود اسلامی توسط جمهور فقها، بیمه سپرده بانکی که بازپرداخت اصل سرمایه و حداقل سود را تضمین می‌کند، منعی ندارد. همچنین دخالت دولت در قیمت‌گذاری، در صورت لزوم و به قصد تأمین مصالح اجتماعی، مورد پذیرش واقع گردیده است.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.

نهج‌البلاغه.

 

  1. ابن منظور، محمد بن مکرم (1408ق). لسان ‌العرب. بیروت: دارالبحوث العلمیه، ج5.
  2. احمدوند، خدیجه (1389). احکام سود سپرده­های بانکی در فقه امامیه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه الزهراء، دانشکده الهیات.
  3. اشرفی شاهرودی، مصطفی (1393). درس خارج فقه: بانکداری اسلامی. سلسله درس‌های مدرسه فقاهت. قابل دسترس در: http://www.eshia.ir/Feqh/Archive/Ashrafi/Feqh3/93
  4. اصفهانی، ابوالحسن (1352). وسیله النجات. قم: نشر نیکنام، چاپ سوم، ج1.
  5. افشار، فریبا؛ باقری، مصطفی (1393). بررسی تعیین نرخ سود بانکی در بانکداری بدون ربا در نظام بانکی ایران. در: کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی. قم: مرکز راهبری مهندسی فرهنگی شورای فرهنگ عمومی استان بوشهر.
  6. آل بویه، علی؛ علم‌الهدی، سید سجاد (1391). بررسی سود بانکی در شرایط تورمی. بخشنامه راهبرد، 21(65)، ص165-190.
  7. امین، سیدحسن (1366). حقوق بیمه. تهران: نشر میزان.
  8. بهجت، محمدتقی (1386). رساله توضیح المسائل. قم: مؤسسه فرهنگی و هنری البهجه، ج2.
  9. ترابی، سید روح‌الله (1396). ماهیت حقوقی سود سپرده‌های بانکی. تهران: انتشارات قانون یار.
  10. تفضلی، فریدون (1387). اقتصاد کلان، نظریه‌ها و سیاست‌های اقتصادی. تهران: نشر نی، ج1.
  11. حسینی شیرازی، سید محمد (1262ق). الفقه. نجف: نشر موسسه کاشف الغطاء، چاپ سیزدهم.
  12. حسینی عاملی، محمدجواد (1426ق). مفتاح الکرامه. قم: مؤسسه النشر الإسلامی، ج4.
  13. خامنه‌ای، سید علی (1397). استفتائات. قابل دسترس در: khamenei.ir
  14. خدیوی، پریسا (1391). ارتباط متقابل بین نرخ سود تسهیلات بانکی و نرخ تورم در ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه رازی.
  15. خمینی، روح‌الله (1369). تحریر الوسیله. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: انتشارات دارالعلم، ج3.
  16. خمینی، روح‌الله (1392). استفتائات. تجدید چاپ شده. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  17. خمینی، روح‌الله (1414ق). کتاب البیع.تهران:موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،چاپ دوازدهم، ج2. 
  18. خویی، سید ابوالقاسم (1371ق). مصباح الفقاهه. قم: انتشارات وجدانی، چاپ سوم.
  19. دسوقی، محمد (1387ق). التامین و موقف الشریعه. بیروت: دارالکتب الإسلامیه، ج1.
  20. روحانی، محمدصادق (1393). المسائل المستحدثه. بیروت: دارالکتب الإسلامیه.
  21. سیستانی، سید علی (1397). رساله توضیح المسائل. قم: دارالقلم، چاپ سی‌ام.
  22. شبیری زنجانی، سید موسی (1386). رساله توضیح المسائل. قم: آدینه سبز، ج1.
  23. شیخ مفید، محمد بن محمد (1401ق). المقنعه. بیروت: دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ج1.
  24. صافی گلپایگانی، لطف‎الله (1383). رساله توضیح المسائل. قم: آدینه سبز، ج2.
  25. صدوق، محمد بن علی (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، ج1.
  26. طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن (1401ق). تهذیب الأحکام فی شرح المقنعه. بیروت:دارالتعارف، ج7.
  27. عاملی، زین‌الدین بن علی (1413ق). مسالک الافهام. بیروت: دار الکتب الإسلامیه ، ج1.
  28. عبده، سید عبدالمطلب (1100ق). التامین علی الحیاه. قاهره: دارالکتب اسلامیه.
  29. فاضل لنکرانی،محمد(1421ق).تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله.قم:مرکز فقه الائمه الاطهار،ج1.
  30. محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد. قم: انتشارات آل البیت، ج1.
  31. محقق، محمدجواد (1390). درآمدی بر تدوین شاخص ربا در بانکداری اسلامی. معرفت اقتصادی، سال دوم، شماره2، ص57-80.
  32. مسعودی، علیرضا (1387). حقوق بانکی. تهران: پیشبرد.
  33. مظاهری، طهماسب (1388). سود بانکی در بانکداری بدون ربا و نظام پول اعتباری. در: تهران: بیستمین همایش بانکداری اسلامی، 1(4)، ص25-36.
  34. مکارم شیرازی، ناصر (142ق). استفتائات جدید. قم: مدرسه الإمام علی بن ابیطالب(ع)، ج2.
  35. موسویان، سید عباس (1386).بررسی فقهی – حقوقی تعیین نرخ سود بانکی. فقه و حقوق،4(16)، ص7-35.
  36. موسویان، سید عباس (1387). بررسی فقهی و اقتصادی تعیین نرخ سود بانکی. در: نوزدهمین همایش بانکداری اسلامی. تهران: موسسه عالی آموزش بانکداری ایران، 2(7)، ص17-28.
  37. میرزایی، جمشید؛ زارع شعار، حسین؛ سفیدی، سپیده؛ میری، صدیقه (1396). نگرشی تحلیلی بر سود سپرده‌ها و وام‌های بانکی از نگاه فقه و قوانین موضوعه. در: اولین کنفرانس بین‌المللی اقتصاد، مدیریت، حسابداری و علوم انسانی و بانکداری اسلامی، 4(7)، ص25-41.
  38. نجفی جواهری، محمدحسن (1374ق). جواهر الکلام. تهران: انتشارات موسسه کیهان، ج23.
  39. نوری همدانی، حسین (بی‌تا). هزار و یک مسئله فقهی(مجموعه استفتائات). ناشر: مهدی موعود، ج2.