نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قم، قم، ایران.

2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد قم، قم، ایران

چکیده

بانک‌ها با هدف جذب سرمایه مردمی، سود علی‌الحساب تضمینی تعیین کرده و پرداخت اضافه سود را به بازدهی اقتصادی بانک منوط دانسته‌اند. از دیدگاه فقهی، دریافت سود در قبال سپردن پول، بدون هیچ­گونه قبول خطر، ربا محسوب شده که حرام شرعی است. فقها دریافت سود علی­الحساب را در صورت بستن عقد شرعی همچون وکالت بانک در سرمایه­گذاری، مضاربه، مشارکت و مانند آنها و در نهایت مصالحه مجاز دانسته­اند. در این تحقیق ضمن بررسی چگونگی این عقود در فعالیت­های بانکی مرتبط با سود، دو مقوله جواز دخالت حکومت در تعیین حداقل سود و بیمه سپرده بانکی مورد بحث بوده که بر مبنای آن­ها می­توان تعیین و تضمین سود علی‌الحساب را دارای توجیه شرعی دانست. با توجه به پذیرش بیمه در قالب عقود اسلامی توسط جمهور فقها، بیمه سپرده بانکی که بازپرداخت اصل سرمایه و حداقل سود را تضمین می‌کند، منعی ندارد. همچنین دخالت دولت در قیمت‌گذاری، در صورت لزوم و به قصد تأمین مصالح اجتماعی، مورد پذیرش واقع گردیده است.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.

نهج‌البلاغه.

 

    ابن منظور، محمد بن مکرم (1408ق). لسان ‌العرب. بیروت: دارالبحوث العلمیه، ج5.

    احمدوند، خدیجه (1389). احکام سود سپرده­های بانکی در فقه امامیه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه الزهراء، دانشکده الهیات.

    اشرفی شاهرودی، مصطفی (1393). درس خارج فقه: بانکداری اسلامی. سلسله درس‌های مدرسه فقاهت. قابل دسترس در: http://www.eshia.ir/Feqh/Archive/Ashrafi/Feqh3/93

    اصفهانی، ابوالحسن (1352). وسیله النجات. قم: نشر نیکنام، چاپ سوم، ج1.

    افشار، فریبا؛ باقری، مصطفی (1393). بررسی تعیین نرخ سود بانکی در بانکداری بدون ربا در نظام بانکی ایران. در: کنگره بین‌المللی فرهنگ و اندیشه دینی. قم: مرکز راهبری مهندسی فرهنگی شورای فرهنگ عمومی استان بوشهر.

    آل بویه، علی؛ علم‌الهدی، سید سجاد (1391). بررسی سود بانکی در شرایط تورمی. بخشنامه راهبرد، 21(65)، ص165-190.

    امین، سیدحسن (1366). حقوق بیمه. تهران: نشر میزان.

    بهجت، محمدتقی (1386). رساله توضیح المسائل. قم: مؤسسه فرهنگی و هنری البهجه، ج2.

    ترابی، سید روح‌الله (1396). ماهیت حقوقی سود سپرده‌های بانکی. تهران: انتشارات قانون یار.

    تفضلی، فریدون (1387). اقتصاد کلان، نظریه‌ها و سیاست‌های اقتصادی. تهران: نشر نی، ج1.

    حسینی شیرازی، سید محمد (1262ق). الفقه. نجف: نشر موسسه کاشف الغطاء، چاپ سیزدهم.

    حسینی عاملی، محمدجواد (1426ق). مفتاح الکرامه. قم: مؤسسه النشر الإسلامی، ج4.

    خامنه‌ای، سید علی (1397). استفتائات. قابل دسترس در: khamenei.ir

    خدیوی، پریسا (1391). ارتباط متقابل بین نرخ سود تسهیلات بانکی و نرخ تورم در ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشگاه رازی.

    خمینی، روح‌الله (1369). تحریر الوسیله. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: انتشارات دارالعلم، ج3.

    خمینی، روح‌الله (1392). استفتائات. تجدید چاپ شده. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

    خمینی، روح‌الله (1414ق). کتاب البیع.تهران:موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی،چاپ دوازدهم، ج2. 

    خویی، سید ابوالقاسم (1371ق). مصباح الفقاهه. قم: انتشارات وجدانی، چاپ سوم.

    دسوقی، محمد (1387ق). التامین و موقف الشریعه. بیروت: دارالکتب الإسلامیه، ج1.

    روحانی، محمدصادق (1393). المسائل المستحدثه. بیروت: دارالکتب الإسلامیه.

    سیستانی، سید علی (1397). رساله توضیح المسائل. قم: دارالقلم، چاپ سی‌ام.

    شبیری زنجانی، سید موسی (1386). رساله توضیح المسائل. قم: آدینه سبز، ج1.

    شیخ مفید، محمد بن محمد (1401ق). المقنعه. بیروت: دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ج1.

    صافی گلپایگانی، لطف‎الله (1383). رساله توضیح المسائل. قم: آدینه سبز، ج2.

    صدوق، محمد بن علی (1398ق). التوحید. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، ج1.

    طوسی، ابوجعفر محمدبن حسن (1401ق). تهذیب الأحکام فی شرح المقنعه. بیروت:دارالتعارف، ج7.

    عاملی، زین‌الدین بن علی (1413ق). مسالک الافهام. بیروت: دار الکتب الإسلامیه ، ج1.

    عبده، سید عبدالمطلب (1100ق). التامین علی الحیاه. قاهره: دارالکتب اسلامیه.

    فاضل لنکرانی،محمد(1421ق).تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله.قم:مرکز فقه الائمه الاطهار،ج1.

    محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد. قم: انتشارات آل البیت، ج1.

    محقق، محمدجواد (1390). درآمدی بر تدوین شاخص ربا در بانکداری اسلامی. معرفت اقتصادی، سال دوم، شماره2، ص57-80.

    مسعودی، علیرضا (1387). حقوق بانکی. تهران: پیشبرد.

    مظاهری، طهماسب (1388). سود بانکی در بانکداری بدون ربا و نظام پول اعتباری. در: تهران: بیستمین همایش بانکداری اسلامی، 1(4)، ص25-36.

    مکارم شیرازی، ناصر (142ق). استفتائات جدید. قم: مدرسه الإمام علی بن ابیطالب(ع)، ج2.

    موسویان، سید عباس (1386).بررسی فقهی – حقوقی تعیین نرخ سود بانکی. فقه و حقوق،4(16)، ص7-35.

    موسویان، سید عباس (1387). بررسی فقهی و اقتصادی تعیین نرخ سود بانکی. در: نوزدهمین همایش بانکداری اسلامی. تهران: موسسه عالی آموزش بانکداری ایران، 2(7)، ص17-28.

    میرزایی، جمشید؛ زارع شعار، حسین؛ سفیدی، سپیده؛ میری، صدیقه (1396). نگرشی تحلیلی بر سود سپرده‌ها و وام‌های بانکی از نگاه فقه و قوانین موضوعه. در: اولین کنفرانس بین‌المللی اقتصاد، مدیریت، حسابداری و علوم انسانی و بانکداری اسلامی، 4(7)، ص25-41.

    نجفی جواهری، محمدحسن (1374ق). جواهر الکلام. تهران: انتشارات موسسه کیهان، ج23.

    نوری همدانی، حسین (بی‌تا). هزار و یک مسئله فقهی(مجموعه استفتائات). ناشر: مهدی موعود، ج2.