نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

2 دکترای الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.

چکیده

قرینه «مناسبت حکم با موضوع» که از شیوه­های تفسیری متون شرعی با رویکرد توسعه­ایِ موضوع بوده، بیانگر رابطه­ای است که باعث می­شود، فقیه با اتکاء به فهم اجتماعی و نگاه عرف­گرایانه و در عین حال مورد تایید شارع، از لفظ به موضوع متناسب با حکم و یا حکم متناسب با موضوع منتقل شود و ظهور جدیدی برای نصوص شکل گیرد. مناسبت میان حکم و موضوع هرچند خود دلیل مستقلی نیست، ولی موجب شکل­گیری ظهور می­گردد، یعنی می­توان آن را از قرائن لبی متصل به کلام دانست که منشاء ظهور در دلیل لفظی می‌گردد. در تعابیر اصولیان، این قرینه که روش اصلیِ تنقیح مناط و الغای خصوصیت در دستیابی به موضوع واقعیِ احکام شرعی شمرده شده، بر پایه تنقیح ظهور عرفی، حجت است. در این پژوهش، ابعاد و زوایای تناسب حکم و موضوع و کارایی آن در مباحث گوناگون اصولی و نقش آن در دانش اصول فقه مورد ارزیابی قرار گرفت و مشخص شد که مناسبت حکم و موضوع در سرتاسر ابواب اصولی کارایی و نقشی موثر در استنباط احکام دارد.

کلیدواژه‌ها

قرآن کریم

  1. ابن بابویه، محمد بن علی (صدوق) ( 1403ق). معانی الأخبار. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
  2. ابن بابویه، محمد بن علی (صدوق) (1409ق). من لایحضره الفقیه. ترجمه علی اکبر غفاری و محمدجواد غفاری و صدر بلاغی. تهران: نشر صدوق، ج3.
  3. ابن بابویه، محمد بن علی (صدوق) (1415ق). المقنع. قم: مؤسسة الامام الهادی.
  4. ابن شهر آشوب، رشیدالدین محمد (1369ق). متشابه القرآن و مختلفه. قم: انتشارات دار البیدار، ج1.
  5. ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه، ج5.
  6. ابن منظور، محمد بن مکرّم (1405ق). لسان العرب. قم: نشر الادب الحوزه، ج1.
  7. اسفندیاری (اسلامی)، رضا (1396). قرینه مناسبت حکم و موضوع و کارایی آن در استنباط احکام. فقه،شماره1، ص7-26.
  8. اسفندیاری (اسلامى)، رضا (1387). قواعد کلى استنباط (ترجمه و شرح دروس فی علم الأصول). قم: مؤسسه بوستان کتاب، ج3،1.
  9. اسکافى، محمد بن احمد (1416ق). مجموعة فتاوى ابن جنید. قم: دفتر انتشارات اسلامى، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
  10. اسلامى، رضا (1387). قواعد کلى استنباط (ترجمه و شرح دروس فی علم الأصول). قم: مؤسسه بوستان کتاب، ج3،1.
  11. اشرفی، سید حسن (1385). نهایة الإیصال(شرح فارسی اصول فقه). قم: انتشارات قدس، ج1.
  12. اصفهانی، ابونعیم (1419ق). مسند ابوحنیفه. ریاض: انتشارات مکتبه الکوثر.
  13. اصفهانى، محمدحسین (1404ق). الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة. قم: انتشارات دار احیاء العلوم الاسلامیه‏.
  14. امامى خوانسارى، محمد (1352). تسدید القواعد. تهران: انتشارات شیخ محمد قوانینی.
  15. انصاری، مرتضی بن محمد امین (1416ق). فرائد الاصول. قم: انتشارات اسلامی حوزه علمیه قم، ج1،2.
  16. انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). کتاب المکاسب. تحقیق لجنة تحقیق تراث الشیخ الاعظم. قم: مجمع الفکر الاسلامی، ج1،3،5.
  17. ایازی، محمدعلی (1386)، ملاکات احکام و شیوه­های استخراج آن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  18. برقى، احمد بن محمد بن خالد (1371ق). المحاسن. قم: دار الکتب الإسلامیه، ج1.
  19. بهبهانى، محمدباقر (1416ق). الرسائل الأصولیة. قم: موسسه العلامه المجدد الوحید البهبهانی‏.
  20. تنکابنى، محمد (1385ق). إیضاح الفرائد. تهران: انتشارات مطبعه الاسلامیه(اخوان کتابچی)‏، ج2.
  21. تونى، عبدالله بن محمد (1415ق). الوافیة فی أصول الفقه. قم: انتشارات مجمع الفکر الاسلامی.‏
  22. حر عاملی، محمد بن حسن (1409ق). تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. قم: انتشارات مؤسسه آل البیت، ج18.
  23. حسینی تهرانی، سید محمدحسین (بی­تا). رسالة حول مسألة رؤیة الهلال. مشهد: بیجا.
  24. حسینی تهرانی، سید محمدحسین(1421ق). ولایت فقیه در حکومت اسلام. مشهد: انتشارات علامه طباطبایی، ج2.
  25. حسینی سیستانی، علی (۱۴۱۴ق). الرافد فی علم الاصول. قم: مکتبه آیت الله سیستانی.
  26. خویی، ابوالقاسم (1422ق). محاضرات فى أصول الفقه. قم: طبع موسسة احیاء آثار السید الخوئی، ج1.
  27. دهقان، مهدی؛ علیشاهی، ابوالفضل؛ بهمن پوری، عبدالله (1396). تناسب میان حکم و موضوع با رویکردی به کارکرد ابزاری عرف. جستارهای فقهی و اصولی، شماره 2، ص81 - 107.
  28. زرکشی، محمد بن بهادر (1415ق). البرهان فی علوم القرآن. بیروت: انتشارات دارالمعرفه، ج2.
  29. سیوطی، جلال الدین (بی­تا). الدر المنثور. بیروت: انتشارات دارالمعرفه، ج2.
  30. شبیرى زنجانى، سید موسى ( 1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز، ج10.
  31. شبیرى زنجانى، سید موسى ( 1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز، ج10.
  32. صابری، حسین (1385). از مناسبت تا مذاق فقه، راه‌هایی به مقاصد شریعت. فقه و اصول، شماره 71،ص117-141.
  33. صدر، محمدباقر (1391). بحوث فی شرح العروه الوثقی. نجف: انتشارات الآداب، ج2.
  34. صدر، محمدباقر (1406ق). دروس فی علم الاصول. بیروت: دار الکتاب اللبنانی، ج1.
  35. صدر، محمدباقر (1417ق). بحوث فی علم الاصول. قم: موسسه دائره المعارف فقه اسلامی، ج1.
  36. صدر، محمدباقر (1418ق). بحوث فی علم الاصول. قم: موسسه دائره المعارف فقه اسلامی، ج1.
  37. صنقور، محمد (1428ق). المعجم الأصولى. قم: انتشارات الطیار.
  38. طباطبایى قمى، تقى (1371). آراؤنا فی أصول الفقه. قم: انتشارات محلاتی، ج1.
  39. طوسی، محمد بن حسن (1407ق). تهذیب الاحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیه، ج1،6.
  40. علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق). قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج3.
  41. علیشاهی قلعه جوقی، ابوالفضل؛ ارژنگ، اردوان (1391). مناسبت حکم و موضوع، کارکردها و سازوکارهای تشخیص در بیان فقیهان. فقه و اصول، شماره91، ص67-86.
  42. علیشاهی قلعه­جوقی، ابوالفضل؛ ناصری مقدم، حسین (1390). چیستی و کارکردهای مذاق شریعت. فقه و اصول، شماره 86، ص157 – 193.
  43. فاضل لنکرانی، محمد (1430ق). دراسات فی الاصول. تقریر صمدعلی موسوی. قم: مرکز فقه الائمه الاطهار(ع) ،ج2.
  44. فانی اصفهانی، علی (1401ق). آراء حول مبحث الألفاظ فی علم الأصول‏. قم: انتشارات رضا مظاهری‏، ج2.
  45. فخر المحققین حلی، محمد بن حسن (1387). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القوائد. قم: انتشارات مؤسسه اسماعیلیان، ج2.
  46. کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). کافی. تهران: انتشارات دار الکتب الإسلامیه، ج1،5،4.
  47. مبلغی، احمد (بی‌تا). وجدان فقهى و راه‌هاى انضباط بخشى به آن در استنباط. فقه اهل بیت، شماره23، ص70-108.
  48. محمدى، على(1387). شرح اصول فقه. قم: انتشارات دارالفکر، ج4.
  49. مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی (1389). فرهنگنامه اصول فقه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  50. مشکینی، علی (1349). الرسائل الجدیدة و الفرائد الحدیثة. قم: انتشارات مطبعه پیروز، ج1.
  51. مظفر، محمدرضا (1388). اصول الفقه. ترجمه علی شیروانی. قم: انتشارات دارالفکر، ج1.
  52. مکارم شیرازى، ناصر (1424ق). کتاب النکاح. قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام.
  53. منتظری نجف‌آبادى، حسین على (1415ق). دراسات فی المکاسب المحرمه. قم: انتشارات تفکر، ج2.
  54. نائینی، محمدحسین (۱۴۱۱ق). کتاب الصلاه. تقریر از محمدعلی کاظمی. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ج1.
  55. نوری، فضل الله (1414ق). رسالة فی قاعدة الضمان الید. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  56. همدانى، رضا (1416ق). مصباح الفقیه. قم: مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی.